Recenzja książki Zbigniewa Kruszyńskiego „Ostatni raport”

poniedziałek, 17 stycznia 2011 09:14 | Wpisany przez Joanna Gibas |

Wiesława RICHERT

DKK Świecie

Recenzja książki Zbigniewa Kruszyńskiego „Ostatni raport”

„Czy człowiek, który przyjeżdża po pół roku ze Stanów i odnajduje wbity w ziemię szpadel tam, gdzie go zostawił może uwierzyć w totalitaryzm i terroryzm?” – to pytanie, z rodzaju retorycznych, zadaje sobie główny bohater „Ostatniego raportu” Zbigniewa Kruszyńskiego. Formułuje je pod wpływem zderzenia z rzeczywistością zza żelaznej kurtyny, z reakcjami ludzi stamtąd na jego przekaz, pod wpływem zderzenia z tamtejszą mentalnością i reakcją ludzi Zachodu na wieści z Polski. Rzeczywiście, trudno o wiarę w obozy koncentracyjne, w Katyń, jeśli były to tylko zasłyszane fakty, których nie podejmowali, nie naświetlali ówcześni historycy. Trudno o wiarę w komunistyczny totalitaryzm. Jest to fakt, z którym nam Polakom trudno się pogodzić, bo my przecież WIEMY.

Tymczasem książka „Ostatni raport” pokazuje, że nawet, jeśli żyliśmy (żyjemy) tu i teraz, prawda nie jest prosta, nie składa się z jednoznacznych czarno – białych obrazów. Jest zdecydowanie bardziej złożona i nie znając wszystkich pobudek kierujących człowiekiem trudno jej dociec.

Bohater jest bardzo uzdolnionym młodym człowiekiem, który w latach 70 – tych studiuje filologię polską na Uniwersytecie Wrocławskim, po niej rozpoczyna drugi kierunek – romanistykę. Posiada nietuzinkowy talent pisarski, który łączy się z wyjątkowym darem obserwacji. Kiedy stara się o paszport (planuje studencki wakacyjny wyjazd) usłyszy od oficera SB : „Ma pan dar obserwacji, niech pan obserwuje”. Po powrocie do kraju znów rozmowa. Kto zna choć w zarysie historię PRL – u, wie, że takie były – użyjmy współczesnego słowa – standardy. Rzecz w tym, że bohater Kruszyńskiego opowiada wylewnie i bogato. Na tyle ciekawie dla służb, że chcą z nim współpracować na stałe . I tak TO się zaczęło. Jednocześnie nasz bohater podejmuje nielegalną działalność opozycyjną.

Całą swą inteligencję angażuje w grę na dwa fronty. Nie wzbudza niczyich podejrzeń, zdobywa uznanie i zaufanie zarówno jednej jak i drugiej strony. „Tworzy”. Tworzy z uporem maniaka zapisując wszystko w kolejnych moleskinach, gromadząc następne tomy. Dzięki pomocy SB wyjeżdża za granicę, tam działa na dwa fronty. Dzięki pomocy zachodnich przyjaciół staje się w tamtejszych mediach gwiazdą opozycji. Mógłby zostać w Szwajcarii, stamtąd wyjechać dokądkolwiek. Kto o zdrowych zmysłach w tamtych czasach nie wybrałby bezpieczeństwa i dobrobytu? On jednak wraca. Jest wrzesień 1981 roku. Trwa festiwal Solidarności, ale wkrótce zostanie ogłoszony stan wojenny. Nasz bohater dalej lawiruje między dwoma antagonistycznymi środowiskami. Rozpracowuje podziemie studenckie ale jednocześnie zostaje skazany na trzy i pół roku więzienia. Odbywając karę nie skorzysta z proponowanych przez SB ulg i przywilejów…

Losy bohatera „Ostatniego raportu” są opisane wartko, rzeczowym językiem. Obserwujemy działania, ale nie myśli. W każdym razie nie znajdujemy w powieści dylematów moralnych, wahania, rozważań. Chcielibyśmy się dowiedzieć, co było motywem jego decyzji, wyborów, po której stronie był tak naprawdę, w głębi duszy, całym sercem, ale nie dowiemy się tego. W wolnej Polsce wykorzystuje swój dorobek, osiąga pewien poziom życia materialnego. Więc jednak konformizm? Nie jestem pewna. To „drobiazgi” w porównaniu z innymi uwłaszczonymi w nowej rzeczywistości. Jak więc jednoznacznie ocenić jego postępowanie?

Właśnie. Kluczem do przekazu Kruszyńskiego jest głęboka, osobista refleksja każdego czytelnika. Moim zdaniem, „Ostatni raport” pokazuje najgłębsze stadium relatywizmu, spowodowane długotrwałym działaniem systemu. Postępowanie X. (tylko raz pada jego imię) pokazuje, że jest pozbawiony skrupułów, wahań. On nie kalkuluje, on „tylko” przyjmuje wyzwania i chce się w nich sprawdzić jak najlepiej. Wyzwaniem jest zarówno napisanie dobrego raportu dla SB ,jak i godne przetrwanie więzienia. Człowiek powinien wiedzieć, po której stronie jest dobro, po której zło? Tak. Ale czy człowiek, który nie żył w tamtych czasach, może uwierzyć w siłę totalitaryzmu, w jego nihilistyczne działanie? Nie może, ale powinien spróbować. Książka Kruszyńskiego daje nam taką szansę. Szansę na to, by nie radykalizować poglądów, nie zamieniać się we wszystkowiedzących sędziów. Uświadomić sobie, że w tamtym czasie nie wszystko zależało od człowieka ,że system był silniejszy .

Poprawiony (poniedziałek, 07 lutego 2011 12:57)

Zaloguj się w celu dodania komentarza

JComments