Wiesława Richert

DKK w Świeciu

woj. kujawsko-pomorskie

Walka z cieniami przeszłości

Recenzja książki Agaty Tuszyńskiej „Oskarżona: Wiera Gran”

            „ W pookupacyjnym pejzażu historii obowiązywały szczególne zasady. Obwinianie innych traktowano jak odruch buntu. Rozliczenia stały się codziennością niebohaterskich księgowości. Chętniej liczono zdrady niż akty walki. Łatwiej skazywano niż uniewinniano.”

            Zacytowany fragment książki Agaty Tuszyńskiej nie tylko niezwykle trafnie opisuje atmosferę powojennych rozliczeń z przeszłością, ale wyraża także kwintesencję losów bohaterki-Wiery Gran. Żydowska bardzo utalentowana śpiewaczka zachwycała swoim głosem już przed wojną. Świadoma własnego talentu i urody, emanując wewnętrznym światłem skupiała coraz liczniejsze rzesze wielbicieli jej uwodzącego smutkiem głosu. Choć jako Żydówka w przedwojennej Warszawie nie miała złudzeń co do tego, że zostanie gwiazdą, to jednak fakty przeczyły temu przekonaniu. Kiedy podczas okupacji znalazła się za murami warszawskiego getta , marzyła o pozostaniu artystką. Kawiarnie , w których śpiewała zapełniały się do ostatniego miejsca, dla niej z aryjskiej strony przekradali się chłopcy i dziewczęta, ryzykując życiem dla muzyki i pięknego kontraltu. Wiedziała, że ludzie przychodzą do kawiarni oczekując wzruszeń. Swoje śpiewanie traktowała jak misterium. Getto trwało. Getto potrzebowało sztuki. Wiera nie zdawała sobie wówczas sprawy, że dni, miesiące spędzone za murami getta określą całe jej życie. Określą w najtragiczniejszym wymiarze.

            Późniejszy etap wojny spędziła po aryjskiej stronie. Ocalała. I właśnie, kiedy jej ocalenie stało się faktem, kiedy wojna się skończyła, wokół jej osoby zaczęła się zagęszczać atmosfera niechęci, podejrzliwości, wrogości. Powtarzano plotki o jej kolaboracji z Niemcami, zażyłości z samymi gestapowcami, wydawaniu Żydów i innych niegodziwościach, których rzekomo się dopuściła. Sądzona, nigdy nie uznana za winną , niestety do końca życia nie pozbyła się piętna „gestapówki”. Żarliwych propagatorów tej teorii z upływem czasu przybywało, mimo że ich wiedza sprowadzała się do stwierdzeń typu: „mówiono”, „słyszano”, „jakoby” , „podobno”, „była fama w getcie”. Życie artystki zamieniło się w piekło trwające od lat czterdziestych XX w. po grudzień 2007 r., kiedy umiera. Nie uwolniła się od tego piekła ani w Polsce, ani w Izraelu, dokąd zdecydowała się na krótko  wyemigrować  w 1950r., ani w żadnym innym miejscu na ziemi, choćby w Paryżu ,gdzie spędziła wiele lat.

            Agata Tuszyńska w swojej historii nie skupia szczególnej uwagi na karierze śpiewaczki, choć taką Wierze Gran mimo niesprzyjających okoliczności udało się zrobić. Pisarka poświęciła kilka lat na to, aby zebrać jak najwięcej rzetelnych materiałów w celu wyjaśnienia prawdy o skomplikowanej przeszłości. Rozmawiała ze świadkami, analizowała korespondencję, dokumenty, fotografie. Przede wszystkim jednak spędziła z Wierą Gran kilka ostatnich lat jej życia. Artystka nigdy nie była łatwą osobowością i rozmówczynią, ale w tym czasie porozumienie z nią było szczególnie utrudnione z powodu postępującej demencji i manii prześladowczej. Tuszyńska z niezwykłą delikatnością nawiązuje kontakt z bohaterką a potem opisuje przeżyte sytuacje. Dzięki rozmowom Wiera Gran przedstawia swoją wersję wydarzeń. Autorki książki ani czytelnika nie dziwią sprzeczności  w wypowiedziach schorowanej, zgorzkniałej staruszki. Gorzej, że nie można dać wiary również innym świadkom jej losu ani dokumentom. Agata Tuszyńska wspomina ,że poruszała się po grząskiej materii, gubiła się w sprzecznych kontekstach, kolejnych wcieleniach „prawdy”. Dlatego, choć wydawca uznaje książkę za biografię, sama autorka tak jej nie kwalifikuje. Rzeczywiście , trudno mówić o biografii, zbyt wiele tu niejasności, choć solidność i uczciwość w przedstawieniu tematu i jednoczesne przyznanie, że tego węzła nie da się rozwikłać zasługują na duże uznanie. Trzeba naprawdę ogromnej wytrwałości i zaangażowania, aby poświecić „Oskarżonej” tyle czasu, pracy i emocji.

          Książka Agaty Tuszyńskiej, poza dokumentarną, ma również wartość literacką. Zwłaszcza fragmenty opisujące bezpośredni kontakt z bohaterką są poruszające i wzruszające. Tekst nie epatuje jednak emocjami, większa rola została przypisana niedomówieniom, otwartym pytaniom. One wprowadzają czytelnika w mało optymistyczny nastrój. Opisywana historia w  znacznej części utkana jest z najbardziej mrocznych zachowań i emocji  ludzkich: zawiści, wrogości, nienawiści, pragnienia zemsty, nieuczciwości, nieszczerości. Tym samym w wymiarze ogólnoludzkim jest mało budująca, wystawia człowieczeństwu mało chlubną cenzurę. Autorka nie wyjaśnia, bo wyjaśnić nie może, czy Wiera Gran była winna, czy Władysław Szpilman był żandarmem w getcie. Czy inni mówili prawdę czy też kłamali, a jeśli, to kiedy, z jakich powodów. Dlatego mimo wielkiego wysiłku, jaki  Agata Tuszyńska włożyła w opowiedzenie tej historii, nie wydaje mi się, aby opowieść miała duży udział w tworzeniu Dobra, Prawdy i Piękna. Wszak prawda nie ujrzała światła dziennego, a dobro i piękno zostały przyćmione przez antywartości. Nie po raz pierwszy literatura dowodzi, że trudne czasy trudno zrozumieć. Pozostaję z tym niezrozumieniem i przyjmuję je z głęboką pokorą człowieka czasów lepszych.