Wiesława Richert

DKK w Świeciu

Niewdzięczna pamięć - warto pamiętać…

     Spotkania z literaturą regionu Niderlandów nie należą w moim przypadku do częstych. Z tym większym zaciekawieniem sięgnęłam po powieść J. Bernlefa (właśc. Hendrik Jan Marsman) zatytułowaną „Niewdzięczna pamięć”. W Holandii ukazała się ona już w 1984r., od tej pory sprzedano miliony egzemplarzy w kilkunastu językach, ale pierwszy polski przekład wydano zaledwie rok temu.

      Fabuła książki została osadzona w Gloncester na amerykańskim wybrzeżu za Bostonem. Maarten i Vera, małżeństwo z ponadczterdziestoletnim stażem żyje samotnie w nadmorskim domu. Wiodą spokojne życie emerytów, z dala od dawno dorosłych dzieci, z którymi widują się bardzo rzadko. Mimo swojego wieku radzą sobie z wszystkimi codziennym czynnościami, przede wszystkim zaś wciąż bardzo się kochają i rozumieją nawzajem, wiele ze sobą rozmawiają, czytają, słuchają muzyki. Niestety, Maarten zauważa w sobie pewne zmiany, które go niepokoją. Zapomina, w którym miejscu przerwał czytanie książki, a nawet nie pamięta, czy w ogóle ją czytał, miewa poczucie nieobecności bądź zagubienia w domowych pomieszczeniach, wykonuje czynności, o których już za chwilę nie pamięta. Myli pory dnia, dni tygodnia. Sam przerażony swoim stanem, za wszelką cenę stara się go ukrywać przed żoną, bagatelizuje więc jej pytania, niepokój. Oczywiście do czasu. Z każdym dniem, z każdą sytuacją coraz trudniej jest mu zaprzeczać faktom, tłumaczyć dziwne zachowania, tym bardziej, że nie tylko myśli, ale także słowa rozsypują się i nie można nad nimi zapanować. „Jakby siedział we mnie ktoś, kto pamięta inny dom, którego układ biegnie czasem w poprzek obecnego”. Mimo to właśnie Maarten początkowo uspokaja Verę w trudnych momentach: „Jestem przy tobie (…) mamy siebie Vera, nie zapominaj o  tym”. Chwile, gdy toczy wewnętrzną walkę ze swoją niemocą, a jednocześnie stara się chronić ukochaną osobę, są najdramatyczniejsze. Niestety, im bardziej rozwija się fabuła powieści, tym mocniej wzrasta dramatyzm sytuacji. Demencja postępuje w bardzo szybkim tempie, a Maarten z uporem powtarza: „Nie płacz. W pełni panuję nad sytuacją”.

   Autor powieści przedstawia bieg wydarzeń z punktu widzenia głównego bohatera, stosując narrację pierwszoosobową. Relacja z kolejnych stadiów demencji staje się tym samym bardzo osobista, wstrząsająca. Niemniej jednak równie mocno odczuwamy obecność i uczucie Very. Mówi niewiele, ale to ona wciąż towarzyszy mężowi, darzy go miłością, otacza opieką. „Gdybym tylko umiała ci pomóc!”- mówi z rozpaczą w głosie, a jej bezradność udziela się czytelnikowi, bo przecież wiemy, że przez to ponadczterdziestoletnie wspólne życie byli ze sobą szczęśliwi, bo przecież nietrudno jest sobie wyobrazić naszych bliskich w podobnej sytuacji. Empatia czytelnika wobec bohaterów łączy się z refleksją nad przemijaniem, starością, nieuchronnością wyroków losu. Kiedy Maarten zadaje pytanie: „Co takiego kryje się w środku mojego ciała i upatrzyło mnie sobie za cel?”, myślimy: Co kryje nasza przyszłość? Jaka będzie nasza starość, jeśli będzie?

          Historia przedstawiona w powieści porusza sama jako taka, ale jej wyraz został wzmocniony dzięki niebanalnemu zabiegowi językowemu. Wraz z rozpadaniem się pamięci bohatera rozpadają się również jego wypowiedzi, tym samym zmienia się narracja. Bogate, rozwinięte, inteligentne frazy stopniowo przechodzą w krótkie zdania, coraz częściej przeplatane pojedynczymi słowami, chaos myśli oddaje chaos słownictwa, pojawia się niedokończona składnia, która najpierw rwie się, by w końcu urwać się ostatecznie. A my wówczas jeszcze długo pozostajemy pod wrażeniem tragicznego zakończenia historii, głębokiego cierpienia bohatera-narratora.