Wiesława Richert

DKK w Świeciu

Dym  się rozwiewa - recenzja zbioru opowiadań Jacka Milewskiego

„Od ponad piętnastu lat pracuję i żyję z Cyganami. Przypatruję się ich światu, poznaję, dziwię się” - tak Jacek Milewski puentuje wstęp do swojej książki. Brzmi intrygująco i obiecująco. Książkę rekomenduje czytelnikom współczesny cyganolog Adam Bartosz, a także inne autorytety w dziedzinie etnologii i antropologii kultury. Mimo to czytelnik nie wie, czego się spodziewać. Legend ? Wiernego opisu życia Cyganów? Relacji z kontaktów z nimi?

Opowiadań jest dwanaście, a już po przeczytaniu pierwszego mamy pewność, że przed nami niebanalna przygoda z literaturą. Po pierwsze, znajdujemy się w środowisku Cyganów - dla większości polskiego społeczeństwa tajemniczym, nieznanym, jednocześnie bardzo intrygującym, barwnym. Kolejne opowiadania przedstawiają różne historie dotyczące wielu postaci, które z kolei są otoczone szeregiem innych osób, żyją w licznych rodzinach, wśród sąsiadów. Ponieważ Cyganie nie lubią samotności, jesteśmy świadkami ciekawych sytuacji obyczajowych, poznajemy ich upodobania, codzienność, tradycje, stosunki międzypokoleniowe, temperament, duchowość. Autor wprowadza nas w aurę cygańskości, a sposób, w jaki to robi pobudza naszą wyobraźnię. Narracja jest tak sugestywna, że bez trudu przed naszymi oczyma pojawiają się sceny z życia bohaterów, wnętrza ich domów, a w naszych uszach pobrzmiewa cygańska muzyka. Postacie są niebanalne, barwne, wzbudzają życzliwość i sympatię, mimo niejednoznaczności postaw. Narrator jest z nimi silnie związany, zaprzyjaźniony, a zaufanie tego środowiska zdobywał długo, więc wciąż pracuje nad tą relacją, aby nie zranić swoich przyjaciół. Wydarzeń z życia Cyganów nie przedstawia w formie sensacji z życia innych, lecz jako mozaikę ludzkich losów, często trudnych, złożonych, niepozbawionych błędów i przewinień, zawsze bogatych w coś, co nazywamy po prostu człowieczeństwem. Robi to z ogromnym taktem i wyczuciem, a jednocześnie ze sporą dozą humoru, humoru dobrodusznego, który łatwo udziela się czytelnikowi. Niektóre sceny bawią, inne natomiast są bardzo wzruszające. Ujmują opisy więzi rodzinnych, szacunku wobec starszych, gościnności cygańskiej. Szczególnie rozczula (choć i bawi) pamiętnik Czarliego, pokonującego z pomocą Pana własny analfabetyzm, który jest jeszcze tak częsty wśród romskich dzieci. To w tym opowiadaniu („Czarli Godo”) dowiadujemy się, jak wiele dla Romów zrobił autor. Jako współzałożyciel, dyrektor i nauczyciel w cygańskiej szkole przeżywał chwile radości i zwątpienia, duże sukcesy, ale i porażki. Dla swoich uczniów i ich rodzin okazał się gadźo patywałe, czyli nie - Cyganem godnym szacunku, a wszystko dzięki temu, że sam szanował cygański obyczaj.

Każde z opowiadań stanowi odrębną zamkniętą całość ,wyróżniającą się wśród innych formą narracji i pomysłem kompozycyjnym. Cały czas towarzyszy nam piękny barwny język, słownictwo urozmaicone w stopniu nieczęsto w dzisiejszej literaturze spotykanym. „Te opowiadania są czymś w rodzaju katharsis, trochę „efektem ubocznym” mojego życia z Cyganami”- mówi autor. Przyznam, że oczekiwałabym więcej takich „efektów ubocznych” na półkach księgarskich. Moim zdaniem, „Dym się rozwiewa” to wyjątkowo wartościowa pozycja, godna uwagi czytelników. Zdecydowanie bardziej, niż niejeden bestseller.